Monday, September 21, 2026

Vanished Ashwini star in the sky. ಬಾನಂಗಳದಲ್ಲಿ ಮರೆಯಾದ ಅಶ್ವಿನಿ ನಕ್ಷತ್ರ

 ಬಾನಂಗಳದಲ್ಲಿ ಮರೆಯಾದ ಅಶ್ವಿನಿ ನಕ್ಷತ್ರ 
      
ಬಾನಂಗಳದಲಿ ಅನೇಕ ನಕ್ಷತ್ರಗಳು ಹೊಳೆಯುತ್ತವೆ. ಕೆಲವು ನಕ್ಷತ್ರಗಳು ದೂರದಿಂದಲೇ ಕಣ್ಣು ಸೆಳೆಯುತ್ತವೆ; ಕೆಲವು ಮೌನವಾಗಿ ಬೆಳಕು ಚೆಲ್ಲುತ್ತವೆ. ಆದರೆ ಕೆಲವು ನಕ್ಷತ್ರಗಳು ಕೇವಲ ಆಕಾಶದಲ್ಲಿ, ಮನೆಯೊಳಗೆ, ಮನಸ್ಸಿನೊಳಗೆ, ಸಂಬಂಧಗಳೊಳಗೆ ಬೆಳಗುತ್ತವೆ.ಅಂಥ ಒಂದು ನಕ್ಷತ್ರವೇ ಅಶ್ವಿನಿ.  ಅಶ್ವಿನಿ ಎಂಬ ಹೆಸರು ಉಚ್ಚರಿಸಿದಾಗಲೇ ಸರಳತೆ, ಮೃದುತೆ, ಪ್ರೀತಿ, ತಾಳ್ಮೆ, ಕಾಳಜಿ—ಎಲ್ಲವೂ ಒಂದೇ ರೂಪವಾಗಿ ಮನಸಿನಲ್ಲಿ ಮೂಡುತ್ತದೆ. ಚನ್ನ ಕೇಶವಅವರ ಜೀವನದಲ್ಲಿ ಅಶ್ವಿನಿಬಂದ ದಿನದಿಂದ ಮನೆಯ ಬಾಗಿಲಿಗೆ ಹೊಸ ಬೆಳಕು ಬಂದಂತೆ ಆಯಿತು. 
       21/05/2000 ರಂದು ನಡೆದ ಅವರ ವಿವಾಹವು ಕೇವಲ ಎರಡು ಜೀವಗಳ ಬಂಧನವಲ್ಲ; ಅದು ಎರಡು ಕುಟುಂಬಗಳ ಹೃದಯಗಳನ್ನು ಒಂದೇ ದಾರಿಯಲ್ಲಿ ಕಟ್ಟಿದ ಪವಿತ್ರ ಕ್ಷಣವಾಗಿತ್ತು. ಮದುವೆಯ ದಿನ ಅಶ್ವಿನಿ ಹೊಸ ವಧುವಾಗಿ ಮನೆಯ ಮೆಟ್ಟಿಲು ಹತ್ತಿ ಬಂದಳು. ಕಣ್ಣುಗಳಲ್ಲಿ ನಾಚಿಕೆ, ಮನಸಿನಲ್ಲಿ ಗೌರವ, ಹೆಜ್ಜೆಗಳಲ್ಲಿ ಸಂಯಮ, ನಗುವಿನಲ್ಲಿ ಮಧುರತೆ. ಮನೆಯ ಕಿರಿಯ ಸೊಸೆಯಾಗಿ ಬಂದ ಆಕೆ, ಕೆಲವೇ ದಿನಗಳಲ್ಲಿ ಮನೆಯ ಪ್ರತಿಯೊಂದು ಹೃದಯಕ್ಕೆ  ಹತ್ತಿರವಾದಳು. ಸಮರಸವಾಗಿ ಹೋದಳು, ಸೊಸೆ ಎಂಬ ಸ್ಥಾನಕ್ಕೆ ಮಾತ್ರ ಸೀಮಿತವಾಗದೆ, ಮಗಳು, ತಂಗಿ, ಅಕ್ಕ, ತಾಯಿ, ಸ್ನೇಹಿತೆ ಎಂಬ ಅನೇಕ ರೂಪಗಳಲ್ಲಿ ಕುಟುಂಬದೊಳಗೆ ಬೆರೆತುಹೋದಳು. ಆ ಮನೆಯಲ್ಲಿದ್ದ ಮೂವರು ಮೈದುನರು, ಮೂವರು ನಾದಿನಿಯರು, ದೊಡ್ಡವರ ಆಶೀವಾದ, ಮಕ್ಕಳ ನಗು— ಇವೆಲ್ಲದರ ನಡುವೆ ಅಶ್ವಿನಿ ತನ್ನ ಸರಳ ಸ್ವಭಾವದಿಂದಲೇ ಎಲ್ಲರ ಮನಸನ್ನು ಗೆದ್ದಳು. ಆಕೆಗೆ ದೊಡ್ಡ ಮಾತುಗಳ ಅಗತ್ಯವಿರಲಿಲ್ಲ; ಆಕೆಯ ಮೌನದಲ್ಲೇ ಮಮತೆ ಇತ್ತು. ಆಕೆಯ ಕೈಚಳಕದಲ್ಲಿ ಮನೆಯ ಒಗ್ಗಟು ಇತ್ತು. ಆಕೆಯ ನಗುವಿನಲ್ಲಿ ನೆಮ್ಮದಿ ಇತ್ತು. ಯಾರ ನೋಯಿಸದೆ, ಯಾರ ದೂರವಿಡದೆ, ಎಲ್ಲರೂ ತನ್ನವರಂತೆ ಕಾಣುವ ಆಕೆಯ ಗುಣವೇ ಆಕೆಯ ದೊಡ್ಡ ಸಂಪತ್ತು. 
ಅಶ್ವಿನಿ ಮನೆಗೆ ಬಂದ ನಂತರ ಆ ಮನೆಯಲ್ಲಿ ಹಬ್ಬಗಳು ಇನ್ನೂ ಹರ್ಷದಿಂದ ನಡೆದವು. ಸಾಮಾನ್ಯ ದಿನಗಳೂ ವಿಶೇಷವಾಗುತಿದ್ದವು. ಬೆಳಗಿನ ಚಟುವಟಿಕೆಗಳಲ್ಲಿ ಆಕೆಯ ಶಿಸ್ತು ಕಾಣಿಸುತಿತ್ತು. ಅಡುಗೆ ಮನೆಯಲ್ಲಿ ಆಕೆಯ ಪ್ರೀತಿ ಸುಗಂಧವಾಗಿ ಹರಡುತ್ತಿತ್ತು. ಮನೆಯ ಹಿರಿಯರ ಮುಂದೆ ಆಕೆಯ ವಿನಯ ಮಿನುಗುತ್ತಿತು. ಕಿರಿಯರೊಂದಿಗೆ ಆಕೆಯ ನಗು ಬೆರೆತು ಮನೆಯೊಳಗೆ ಉಷ್ಣತೆ ತುಂಬುತ್ತಿತ್ತು. ಚನ್ನಕೇಶವ ಮತ್ತು ಅಶ್ವಿನಿಯ ದಾಂಪತ್ಯ ಜೀವನವು ಪರಸ್ಪರ ಗೌರವ, ನಂಬಿಕೆ ಮತು ಸಹಕಾರದ ಸುಂದರ ಪಯಣವಾಗಿತ್ತು. ಬದುಕಿನ ಏರುಪೇರುಗಳಲ್ಲಿ ಇಬ್ಬರೂ ಜೊತೆಯಾಗಿ ನಡೆದು ಬಂದರು. ಸಂತೋಷದ ಕ್ಷಣಗಳಲ್ಲಿ ನಗು ಹಂಚಿಕೊಂಡರು; ಕಷ್ಟದ ಹೊತ್ತಿನಲ್ಲಿ  ಧೈರ್ಯ ಹಂಚಿಕೊಂಡರು. 
      ಸುಮಾರು ಇಪತೈದು ವರ್ಷಗಳ ಹೆಮ್ಮೆಯ ದಾಂಪತ್ಯವು ಅವರ ಜೀವನದ ಅಮೂಲ್ಯ ಅಧ್ಯಾಯವಾಯಿತು. ಈ ದಾಂಪತ್ಯದ ತೋಟದಲಿ ಮೂರು ಅಮೂಲ್ಯ ಹೂಗಳು ಅರಳಿದವು—ಹಿರಿಯ ಮಗ ಉಪೇಂದ್ರ, ಮಧ್ಯದ ಮಗಳು ಪಜ್ಞಾ, ಕಿರಿಯ ಮಗಳು ಪತೀಕ್ಷಾ. ತಾಯಿಯಾಗಿ ಅಶ್ವಿನಿಯ ರೂಪ ಇನ್ನೂ ಆಳವಾಯಿತು. ಮಕ್ಕಳ ಜೀವನದಲ್ಲಿ ಆಕೆ ಕೇವಲ ತಾಯಿಯಲ್ಲ; ಮೊದಲ ಗುರು, ಮೊದಲ ಸ್ನೇಹಿತೆ, ಮೊದಲ ಆಶಯ, ಮೊದಲ ಪ್ರಾರ್ಥನೆ. ಉಪೇಂದ್ರನಿಗೆ ಆಕೆಯ ಪ್ರೀತಿ ಧೈರ್ಯದ ರೂಪವಾಗಿತ್ತು. ಮಗನ ಪ್ರತಿಯೊಂದು ಹೆಜ್ಜೆಯಲ್ಲೂ ಆಕೆಯ ಆಶೀವಾದ ಮೌನವಾಗಿ ಜೊತೆಯಾಗಿತ್ತು. ಪಜ್ಞಾಗೆ ಆಕೆಯ ಮಾತುಗಳಲ್ಲಿ  ಇರುವ ವಿವೇಕ, ಕಾಳಜಿಯಲ್ಲಿ ಮೃದುತೆ, ಬದುಕನ್ನು ಅರಿಯುವ ದಾರಿ ಇತ್ತು. ಪತೀಕ್ಷಾಗೆ ಆಕೆ ಅಪ್ಪುಗೆಯ ಸುರಕ್ಷಿತತೆ, ಕಣ್ಣೀರಿನ ಸಮಾಧಾನ, ನಗುವಿನ ಗೆಳತಿ. ಮೂವರು ಮಕ್ಕಳ ಮೇಲಿನ ಆಕೆಯ ಪ್ರೀತಿ ಸಮುದ್ರದಂತೆ ವಿಶಾಲವಾಗಿತ್ತು—ಆಳವಿತ್ತು, ಶಾಂತಿಯಿತ್ತು, ಅಂತ್ಯವಿಲ್ಲದ ಮಮತೆಯಿತ್ತು. 
       ಮನೆಯ ಸಂಬಂಧಗಳ ಜಾಲದಲ್ಲಿ ಅಶ್ವಿನಿ ಒಂದು ಬಿಗಿಯಾದ ಕೊಂಡಿಯಾಗಿದ್ದಳು. ಸಂಬಂಧಗಳ ನಡುವೆ ಅಂತರ ಬರದಂತೆ ನೋಡಿಕೊಳುತ್ತಿದಳು. ಯಾರ ಮನಸ್ಸಿಗೆ ನೋವಾದರೂ ಮೌನವಾಗಿ ಹತ್ತಿರವಾಗುತ್ತಿದ್ದಳು. ಯಾರಿಗೆ ಸಹಾಯ ಬೇಕಾದರೂ ಕೇಳುವ ಮುನ್ನವೇ ಅರ್ಥಮಾಡಿಕೊಳ್ಳುತಿದ್ದಳು. ಮನೆಯ ಸಣ್ಣಪುಟ್ಟ ಕೆಲಸಗಳು ಆಕೆಯ ಕೈಯಲ್ಲಿ ಕರ್ತವ್ಯವಾಗಿರಲಿಲ್ಲ; ಅವು ಪೀತಿಯ ಅಭಿವ್ಯಕ್ತಿಯಾಗಿದ್ದವು. 
ಹಿರಿಯರ ಸೇವೆಯಲ್ಲಿ ಆಕೆಯ ಮನದಲ್ಲಿಯ ಭಕ್ತಿ , ಶ್ರದ್ಧೆ. ಎದ್ದು ಕಾಣಿಸುತಿತ್ತು. ಸಮವಯಸ್ಕರೊಂದಿಗೆ ಆಕೆಯ ಸ್ನೇಹ ಮೃದುವಾಗಿತ್ತು. ಕಿರಿಯರಿಗೆ ಆಕೆಯ ಮಾತುಗಳಲ್ಲಿ ಆತ್ಮೀಯತೆ ಇತ್ತು. ಮನೆಗೆ ಬಂದ ಅತಿಥಿಗಳಿಗೂ ಆಕೆ ತೋರಿದ ಆತ್ಮೀಯತೆ, ಆ ಮನೆಯ ಸಂಸ್ಕಾರವನ್ನು ಪ್ರತಿಬಿಂಬಿಸುತ್ತಿತ್ತು. ಅಶ್ವಿನಿ ಇದ್ದರೆ ಮನೆ ತುಂಬಿತ್ತು; ಆಕೆಯ ಸಾನ್ನಿಧ್ಯವೇ ಮನೆಯ ಉಸಿರಿನಂತೆ ಇತ್ತು. ಆಕೆಯ ಸರಳ ಸ್ವಭಾವವೇ ಆಕೆಯ ಶ್ರೇಷ್ಠತೆ. ಆಭರಣಗಳಿಗಿಂತ ಆಕೆಯ ನಗು ಮಿನುಗುತ್ತಿತ್ತು.ಮಾತಿಗಿಂತ ಆಕೆಯ ನಡೆ ಮಾತನಾಡುತ್ತಿತ್ತು. ಹೆಸರಿಗಿಂತ ಆಕೆಯ ಗುಣ ನೆನಪಾಗುತ್ತಿತ್ತು. ಗರ್ವವಿಲ್ಲದ ಗೌರವ, ಅಹಂಕಾರವಿಲ್ಲದ ಆತ್ಮಸ್ಥೈರ್ಯ, ನಿರೀಕ್ಷೆಯಿಲ್ಲದ ಪ್ರೀತಿ—ಇವೆಲ್ಲವೂ ಅಶ್ವಿನಿಯ ವ್ಯಕ್ತಿತ್ವವನ್ನು ವಿಶಿಷ್ಟಗೊಳಿಸಿದ್ದವು.
       ಬದುಕಿನ ಪಯಣ ಎಷ್ಟು ಸುಂದರವಾಗಿದ್ದರೂ ವಿಧಿಯ ದಾರಿ ಕೆಲವೊಮ್ಮೆ ಕಠಿಣವಾಗಿರುತ್ತದೆ. ಅಶ್ವಿನಿಯ ಬದುಕಿನಲ್ಲೂ ಅಂತಹ ದುಃಖದ ಮೋಡಗಳು ಕವಿದವು. ಯಕೃತ್ತಿನ ಕಾಯಿಲೆ ಆಕೆಯ ಆರೋಗ್ಯವನ್ನು ಕೆಡಿಸಿತು. ಮನೆಯವರೆಲ್ಲರ ಪ್ರಾರ್ಥನೆ, ಆರೈಕೆ, ಕಾಳಜಿ—ಎಲ್ಲವೂ ಆಕೆಯನ್ನು ಉಳಿಸಿಕೊಳ್ಳಲು ಹಾತೊರೆಯಿತು. ಆದರೆ 5/07/2023 ರಂದು ಆ ಮಮತೆಯ ನಕ್ಷತ್ರ ಬಾನಂಗಳದ ಮೌನದಲ್ಲಿ ಮರೆಯಾಯಿತು.
      ಆ ದಿನ ಮನೆಗೆ ಕೇವಲ ಒಬ್ಬರನ್ನು ಕಳೆದುಕೊಂಡ ನೋವಲ್ಲ; ಒಂದು ಬೆಳಕು ಮಂದವಾದ ನೋವು. ಚನ್ನಕೇಶವರ ಬದುಕಿನ ಸಂಗಾತಿ ದೂರವಾದಳು. ಮಕ್ಕಳ ತಾಯಿಯ ಮಡಿಲು ನೆನಪಾಯಿತು. ಕುಟುಂಬದ ಕಿರಿಯ ಸೊಸೆಯ ಸಾನ್ನಿಧ್ಯ ಇಲ್ಲದ ಖಾಲಿತನ ಮನೆಯನ್ನು ಆವರಿಸಿತು. ಮೈದುನರು, ನಾದಿನಿಯರು, ಬಂಧುಗಳು, ಮಕ್ಕಳು—ಎಲ್ಲರಮನದಲ್ಲೂ ಒಂದೇ ಪ್ರಶ್ನೆ ಉಳಿಯಿತು: ಇಷ್ಟು ಪ್ರೀ ತಿಯಿಂದ ಬದುಕಿದ ಜೀವ ಇಷ್ಟು ಬೇಗ ಏಕೆ ದೂರವಾಗಬೇಕು?
ಆದರೆ ಅಶ್ವಿನಿ ಮರೆಯಾದಳು ಎಂದರೆ ಆಕೆ ಅಳಿದುಹೋದಳು ಎಂದಲ್ಲ. ಆಕೆ ಮನೆಯ ನೆನಪುಗಳಲ್ಲಿ ಬದುಕುತ್ತಾಳೆ.
ಅಡುಗೆಮನೆಯ ಸುವಾಸನೆಯಲ್ಲಿ, ಮಕ್ಕಳ ಮುಖದ ಮೌನದಲ್ಲಿ, ಹಬ್ಬದ ಸಂಭ್ರಮದ ಮಧ್ಯದ ಖಾಲಿ ಜಾಗದಲ್ಲಿ, ಚನ್ನಕೇಶವರ ಹೃದಯದ ಆಳದಲ್ಲಿ, ಕುಟುಂ ಬದ ಪ್ರತಿಯೊಂದು ಸಂಬಂಧದ ಸ್ಮರಣೆಯಲ್ಲಿ ಆಕೆ ಇನ್ನೂ ಜೀವಂತವಾಗಿದ್ದಾಳೆ.
           ಉಪೇಂದ್ರನ ಹೆಜ್ಜೆಗಳಲ್ಲಿ ತಾಯಿಯ ಆಶೀರ್ವಾದ ಇದೆ. ಪ್ರಜ್ಞಾಳ ಮನದ ಮೃದುತೆಯಲ್ಲಿ ತಾಯಿಯ ಛಾಯೆ ಇದೆ.
ಪ್ರತೀಕ್ಷಾಳ ಕಣ್ಣಿನ ಕನಸುಗಳಲ್ಲಿ ತಾಯಿಯ ಬೆಳಕು ಇದೆ. ಚನ್ನಕೇಶವರ ನೆನಪುಗಳಲ್ಲಿ ಆಕೆಯ ನಗು ಇನ್ನೂ ಮೌನವಾಗಿ ಅರಳುತ್ತದೆ. ಮನೆಯ ಗೋಡೆಗಳಿಗೂ ಆಕೆಯ ಧ್ವನಿ ಪರಿಚಿತವಾಗಿದೆ. ಬಾಗಿಲಿನ ಮೆಟ್ಟಿಲಿಗೂ ಆಕೆಯ ಹೆಜ್ಜೆಯ ನೆನಪು ಉಳಿದಿದೆ.
ಅಶ್ವಿನಿಯ ಬದುಕು ವರ್ಷಗಳಿಂದ ಮಾತ್ರ ಅಳೆಯಲಾಗದು. ಆಕೆಯ ಬದುಕು ಸ್ಪರ್ಶಿಸಿದ ಹೃದಯಗಳಿಂದ ಅಳೆಯಬೇಕು. ಆಕೆ ಹೇಳಿದ ಮಾತುಗಳಿಂದಷ್ಟೇ ಅಲ್ಲ, ಆಕೆ ಮೌನವಾಗಿ ಮಾಡಿದ ಸೇ ವೆಯಿಂದ ನೆನಪಿಸಿಕೊಳ್ಳಬೇಕು. ಆಕೆಯ ಜೀವನದ ಮಹತ್ವ ದೊಡ್ಡ ಸಾಧನೆಗಳ ಪಟ್ಟಿಯಲ್ಲಿ ಅಲ್ಲ; ಸಾಮಾನ್ಯ ದಿನಗಳನ್ನು ಪ್ರೀತಿಯಿಂದ ಮಹತ್ವದ ದಿನಗಳನ್ನಾಗಿಸಿದ ರೀತಿಯಲ್ಲಿ ಇದೆ.
       ಒಂದು ಕುಟುಂಬಕ್ಕೆ ಸೊಸೆಯಾಗಿ ಬಂದ ಅಶ್ವಿನಿ, ಆ ಮನೆಯ ಆತ್ಮೀಯತೆಯ ಅಕ್ಷರವಾಗಿ ಉಳಿದಳು. ಪತ್ನಿಯಾಗಿ ನಂಬಿಕೆಯ ಸಂಗಾತಿಯಾದಳು. ತಾಯಿಯಾಗಿ ಮಮತೆಯ ಸಾಗರವಾದಳು. ಬಂಧುವಾಗಿ ಒಗ್ಗಟ್ಟಿನ ಸೇತುವೆಯಾದಳು. ಮನುಷ್ಯಳಾಗಿ ಸರಳತೆಯ ದೀಪ ವಾದಳು.
ಬಾನಂಗಳದಲ್ಲಿ ಮರೆಯಾದ ಅಶ್ವಿನಿ ನಕ್ಷತ್ರ ಇಂದಿಗೂ ಬೆಳಗುತ್ತದೆ—ಕಣ್ಣಿಗೆ ಕಾಣದಿದ್ದರೂ ಮನಸ್ಸಿಗೆ ಕಾಣುತ್ತದೆ. ಆಕೆಯ ಬೆಳಕು ದುಃಖವನ್ನು ದಾಟಿ ನೆನಪಿನ ರೂಪದಲ್ಲಿ ಹೊಳೆಯುತ್ತದೆ. ಆಕೆಯ ಜೀವನ ಒಂದು ಸೌಮ್ಯಗೀತೆ; ಆಕೆಯ ನೆನಪು ಒಂದು ಶಾಶ್ವತ ಪ್ರಾರ್ಥನೆ.
ಅಶ್ವಿನಿ ಎಂಬ ನಕ್ಷತ್ರ ಭೂಮಿಯ ಮನೆಮಂದಿಯ ನಡುವೆ ಕೆಲ ಕಾಲ ಹೊಳೆಯಿತು. ಆ ಬೆಳಕಿನಿಂದ ಅನೇಕ ಹೃದಯಗಳು ಉಷ್ಣತೆ ಪಡೆದವು. ನಂತರ ಆ ನಕ್ಷತ್ರ ಬಾನಂ ಗಳದಲ್ಲಿ ಮರೆಯಾಯಿತು. ಆದರೆ ಆ ಬೆಳಕು ಕಳೆದುಹೋಗಲಿಲ್ಲ. ಅದು ಕುಟುಂಬದ ಪ್ರೀತಿಯಲ್ಲಿ, ಮಕ್ಕಳ ಬದುಕಿನಲ್ಲಿ, ಚನ್ನಕೇಶವರ ಹೃದಯದಲ್ಲಿ, ಸಂಬಂಧಗಳ ಮೌನದಲ್ಲಿ ಶಾಶ್ವತವಾಗಿ ಉಳಿದುಕೊಂಡಿತು.
ಅಶ್ವಿನಿ—ಒಂದು ಹೆಸರುಮಾತ್ರವಲ್ಲ, ಒಂದು ನೆನಪು. ಒಂ ದು ನೆನಪುಮಾತ್ರವಲ್ಲ ಒಂದು ಬೆಳಕು. ಒಂದು ಬೆಳಕು ಮಾತ್ರವಲ್ಲ, ಒಂದು ಪ್ರೀತಿ. ಆ ಪ್ರೀತಿ ಎಂದಿಗೂ ಮರೆಯಾಗದು.
ಭಾದ್ರಪದ ಕೃಷ್ಣ ಪಕ್ಷ (ಪಕ್ಷ ಮಾಸದ)ಅವಿಧವಾ ನವಮಿ. ನೆನಪಿನಂಗಳದಿಂದ 
            .......ಶಬ್ದಾಂಕನ- ಚನ್ನಕೇಶವಾಚಾರ್ಯ ಶ್ರೀಧರಾಚಾರ್ಯ ಕಟ್ಟಿ

                           ನೈನಂ ಛಿಂದಂತಿ ಶಸ್ತ್ರಾಣಿ ನೈನಂ ದಹತಿ ಪಾವಕಃ |
       ನಚೈನಂ ಕ್ಲೇದಯಂತ್ಯಾಪೋ ನ ಶೋಷಯತಿ ಮಾರುತಃ ॥೨೩॥
                              ಶ್ರೀ ಮದ್ ಭಗವದ್ಗೀತೆ ಅಧ್ಯಾಯ ೨ ಶ್ಲೋಕ ೨೩





No comments:

Post a Comment